1924 de hatayda kurulan ve haziran 1939 da hatay meclisinin oybirliği ile turkiye cumhuriyetine katılan devlet, ataturk hayatının son yıllarında bu konuyu gurur meselesi yaparak hatayın anavatana katılması ile uğraşmasına rağmen birleşmeyi göremeden ölmüştür.
indiana jones and the last crusadede "republic of hatay" ibaresi göründüğünde bir kesim insanın kafasını karıştıran, bir kesim sazanın da "yok böyle bi$ii?" demesine yol açan cumhuriyet.
iskenderun a 9 km kala kucuk bi tepenin ustunde yarım yamalak bi yapı vardır..nedir bu derdim..ogrendik ki zamanın behrinde hatay cumhuriyeti varken burasıda sınır kapısıymıs..
atatürk'ün ölmeden önce söylediği "hatay benim en büyük meselemdir" sözü halk üzerinde büyük bir etki yaratmış ve yapılan halk oylamasında* %99 gibi bir oranla türkiye'ye katılım kabul edilmiştir.
kuzey sınırları sanıldığı gibi günümüzün hatay il sınırları ile aynı olmayan devlet. söz konusu sınırlar türkiye ile fransa arasında 20 ekim 1921 tarihinde imzalanan ankara anlaşmasına göre payas'ın hemen güneyinden, hassa tarafına ve oradan da suriye'nin meydan ı ekbez tren istasyonuna uzanan bir hat olarak belirlenmiştir.
ilk ve tek cumhurbaşkanı tayfur sökmen'dir. sökmen, "hatay'ın kurtuluşu için harcanan çabalar" (1978) adlı kitabında hatay sorununu ayrıntılarıyla ele almıştır.
indiana jones and the last crusade' de hatay cumhuriyeti olarak geçmiştir fakat, nasıl olmuşsa hatay'ın cumhurbaşkanı arabistan çöllerinden fırlamış rüşvetçi sakalli fesli göbekli ve üzerinde osmanlı paşalarının üniforması gibi birşey olan, rolls royce arabaya tav olan pis bir herif olarak gösterilmiş, bununla birlikte hatay'da ve iskenderun'da yaşayan halk araplar gibi, binalar da tamamen arap mimarisi olarak gösterilmiş, tayfur sökmen'in torunları seyretmemişler herhalde seyretmiş olsalar dava açarlardı sanırım, spielberg'e yakışmamış.. ben ki indiana jones hayranı bir insanım bu ayrıntıya hiç dikkat etmemiştim.. hiç yakıştıramadım indiana jones serisine.
fransızlar’ın hatay hakimiyeti, 20 yıl sürer. bu dönemin sonunda türkiye ile fransa arasında ilişkilerde hissedilir bir yumuşama başlamıştı. bunun nedeni ise, hitler almanya’sının avrupa üzerindeki artan tehdidi idi. silahlanmayla at başı giden bu tehdit, avrupa’nın öbür ülkelerini birleşmeye ve nazi yayılmasına karşı önlem almaya zorluyordu. tükiye’nin balkanlar ve ortadoğu'daki konumu ise bu bölgenin savunulmasında yaşamsal bir önem taşıyordu. gerek fransa, gerek görüşmelere arabulucu olarak katılan ingiltere bu uluslararası koşullarda türkiye ile gerginlik ilişkileri içinde bulunmanın kendine hiçbir yarar sağlamayacağını, tersine avrupa’nın güneydoğu kanadının savunmasız kalmasına yol açabileceğini görerek tutumlarını yavaş yavaş yumuşatmışlardır. dış politikalardaki bu gelişmeleri türkiye hükümeti de değerlendiriyor ve uzlaşma eğilimi gösteren fransa’yı kesin ödünler vermeye zorluyordu. değişen koşullar 1937'de fransa-türkiye ilişkilerini giderek olumlu bir temele oturttu. 1937 de imzalanan hatay antlaşması geçici bir statüyü içeriyordu.
bu statü, hatay’da yapılacak seçimlere halkın kendi parlamentosunu kuracağı güne değin geçerli olacaktı. seçimlerin ise 1938 baharında yapılması kararlaştırılmıştı. milletler cemiyeti bu seçimleri denetleyecek bir komisyon oluşturmuştu.
bu arada seçim hazırlıkları başlar. seçim listeleri türk-arap-alevi-ermeni-rum ortodoks cemiyetlerine göre düzenlenir. seçim iki dereceli olacaktı. 15 mayıs 1938'de seçim işlerine başlanır. bu sıralarda sandıklar üzerinde çeşitli spekülasyonlar yaratılır, olaylar çıkar ve 3 haziran’da seçim işleri 6 gün için durdurulur. 9 haziranda seçim işlerine yeniden başlanır. ancak yeniden olaylar patlak verir. 22 haziranda komisyon seçim işlerini durdurur.
5 temmuz 1938 de albay şükrü kanatlı komutasındaki türk birlikleri iskenderun’a girer. 22 temmuz 1938 de seçimler tekrarlanır. 31 temmuz’da sona erer. 1 ağustos günü sonuçlar alınmaya başlanır. buna göre hatay’da 35.847 türk, 11.319 alevi, 5504 ermeni, 1845 sünni arap, 2098 rum- ortodoks seçmen bulunduğu tespit edilir.
milletvekili dağılımı ise şöyle olur. türkler’den 22, aleviler’den 9, ermeniler’den 5, sünni araplar’dan 2, rum-ortodokslar’dan 2, toplam 40 milletvekili.
2 eylül 1938'de hatay kamu kurultayı ilk toplantısını antakya’da bugünkü gündüz sinemasının bulunduğu yerde yaptı. devlet başkanlığına tayfur sökmen, başbakanlığa abdurrahman melek getirildi. 5 kişilik ilk kabine kurultay dışından kuruldu.
6 eylül 1938 günü mecliste yeni “hatay anayasası” kabul edildi. bu anayasa, milletler cemiyeti tarafından kabul edilen sancak anayasasının hemen hemen aynısıdır. anayasaya göre “sancak” yerine devletin adı “hatay devleti” olarak kabul edilmiş ve idare şekli cumhuriyet olarak belirlenmiştir.
hatay devletinde, merkez antakya olmak üzere iskenderun, ordu (yayladağı), kırıkhan ve reyhaniye ilçe olarak belirlendi.
fransızca yabancı dil olarak kabul edildi. arapça eğitim yapan okullar öğretime devam edecek, ancak yenilerinin açılmasına izin verilmeyecekti.
16 şubat 1939 günü yapılan toplantıda türkiye cumhuriyeti kanunları hatay kanunu olarak aynen kabul edildi. fakat askerlik, kadınlara seçim hakkı uluslararası taahhütler gibi konularla ilgili olanların, şimdilik uygulanmaması konusunda hükümet yetkili olacaktı.
28 şubat 1939'da yapılan bir açıklamaya göre, hatay maliye vekaleti bu aydan itibaren aylıkları türk parasıyla ödeyecekti. ilk ödeme o gün yapıldı. 13 mart günü türk parası hatay'ında resmi parası olarak kabul edildi . 16 martta türkiye ile hatay arasında ithalat - ihracat serbest bırakıdı.26 mart 1939 günü türkiye'de yapılan seçimlerde tayfur sökmen antakya milletvekili, abdurrahman melek gaziantep milletvekili olarak chp'den türkiye büyük millet meclisine seçildiler.
18 mayıs 1939'da 5 temmuz ve 2 eylül günleri hatay için “milli bayram” olarak kabul edildi.
13 - 14 mayıs günlerinde fransız ve ingiliz radyoları hatay meselesinin türkite ile fransız arasında çözümlendiğini söylediler. bu arada hatay - suriye sınırını belirleyen protokol türkçe ve fransızca olarak iki metin halinde imzalandı. sınır eskisine (sancak sınırına) göre 6 km. doğuya genişledi . hatay’a giriş çıkış ve kapılar düzenlendi. buna göre süveydiye, arsuz ve iskenderun deniz girişi olarak belirlendi . 16 haziran günü t.b.m.m'nden bir karar çıktı. buna göre hatay'la türkiye arasında hatay mıntıkasının, türkiye'ye iadesine dair hatay anlaşması imzalandı. 28 haziran’da hatay millet meclisinin son toplantısı yapıldı . bu toplantıda hatay'ın türkiye'ye katılma kararı kabul ediliyordu.
7 temmuz 1939 tarih ve 3711 sayılı kanunla, fransızlar’la yapılan 23 haziran anlaşması sonucunda, türkiye milli hududu içine giren hatay’ın türkiye'ye ilhak edildiğini ,hatay vilayetinin kurulduğunu ,dörtyol kazasının seyhan'dan hassa nahiyesinin islahiye'den (gaziantep) ve kaza haline getirilerek hatay vilayetine bağlandığını belirten hükümler içeriyordu.
23 temmuz 1939 sabahı hatay’da kalan son fransız kıtası olan 16.tunus avcı alayına ait birlik kışladan saat 7.30'da çıktı . saat 11.40'ta son fransız askeri de sınırımızı terketti.
birinci dünya savaşının hemen ertesinde hataya giren fransızlar ikinci dünya savaşı başlamadan kısa bir süre önce bölgeyi terketmek zorunda kaldılar . bu süre içerisinde anadolu’da ve dünyada oluşan yeni siyasal durumlar onları buna mecbur kılmıştır . bağımsızlık mücadelesi sonucunda mustafa kemal önderliğinde kurulan türkiye cumhuriyeti “misak-ı milli” sınırları içinde görünen hatay’ı alabilmek için doğan tarihi fırsatı akıllıca değerlendirmenin yollarını ararken avrupa'da esmeye başlayan savaş rüzgarları emperyalist devletleri sömürgelerinden birer birer çekilmeye zorluyordu . o sıralarda almanya ve italya'da yönetime gelen faşist iktidarlar akıl almaz derecede silahlanma yarışına girmişlerdi. almanya’da hitler italya’da mussolini önce muhalefeti bastırdılar ardından ülkelerindeki aydın,demokrat,devrimci unsurlar üzerinde katliama başladılar. almanya’da “üstün alman irkı” hayali peşinde koşan hitler yönetimi kendisinden olmayanlar üzerinde ve özellikle yahudiler’e karşı tarihin en korkunç katliamına girişmişti. milyonlarca kişi gaz odalarında ölüme gönderdiler. bir yanda bu vahşet sahneleri yaşanırken öbür yanda hızla silahlanan almanya ve italya'nın savaş hazırlıkları gözden kaçmıyordu . kendi sınırlarını korumaya çalışan fransızlar sınır ötesi sömürgelerinden teker teker çekiliyorlardı. kısa bir süre sonra 2.dünya savaşı patlak verecek ve fransızlar’ın korktuğu başına gelecekti.
resmî dil: türkçe / fransızca başkent: antakya devlet şekli: cumhuriyet yönetim biçimi: parlamenter demokrasi yüzölçümü izdüşüm alanı: 4.700 km² nüfus: 234.379 para birimi: türk lirası ve suriye poundu ulusal marş: istiklâl marşı şehir ve ilçeler: antakya (karamurt, a.kuseyr, orta kuseyr, y.kuseyr, bityas, süveydiye, harbiye) iskenderun (belen, arsuz) ordu (bezge, kesep) kırıkhan (aktepe) reyhaniye
milletvekilleri: antakya: - abdulgani türkmen - dr.vedi bilgin - suphi bereket - vedi münir karabay - a.hikmet celal (erbayir) - izzet zekeriya (güçlü) - ali misirli - nuri aydin (konuralp) - mehmet kamil (karsulu) - mehmet sait tüleyli - süleyman tühani - mehmet kösediyap - selim mahmut (şahin) - salih güzel - agop davidyan - dr. basil huri - mustafa fansa ( hacıpaşalı ) - samih azmi (ezer) - dr.ibrahim inal - bekir sitki kunt - mehmet adali - hasan ali davud - zeynelabidin cilli - isa kazanciyan - haci razzuk ( baksanuslu )
iskenderun: - bostan mercan - abbas ülkü - hamdi selçuk - davut şeyh mehmet reyhani - ahmet celal abdülhamit - marsel balit - mihran keşişyan - kamil züreyk
kirikhan: - seydi oğuz - arif hikmet süral - bahri bahadirli - cevat abali - abdurrahman mursal - abdullah mursal - haçadur karabacakyan
kabine: başvekil dahiliye, hariciye ve müdafaa vekili: dr. abdurrahman melek adliye vekili: cemil yurtman maliye vekili: cemal bakı nafia ve ziraat vekili: kemal alpar maarif ve sıhhat vekili: a.faik türkmen
