mozart'in asla tamamlamadigi operasi..diger tum operalarina gore aslinda en modern olmasina ragmen, neden bestecinin onunde onbir senesi bile olsa tamamlamadigi anlasilamamistir hala..eserin en carpici aryasi zaide'nin soyledigi "ruhe sanft" parcasidir, derinden etkileyici ve akici...
mozart'ın bir operası. viyana'ya açılma arifesindeki genç dahiye komik bir opera yazması öğütlenir. lakin mozart bir opera serianın peşine düşmüştür tavsiye edildiği gibi opera buffanın değil. ciddi, gayrıciddi eksenine dalmadan devam edelim zaide'ye, zira ilginç bir hikâye. 1779 yılında çalışmaya başlamıştır operasının üzerinde. libretto kuvvetle muhtemel aile dostu johann andreas schachtner'e ait. ihtimal hesabı yapmayacak da olsam, sonraki satırlarda hikâyenin ilginçliği saklı, biraz sabredin lütfen. voltaire'in zaire'si 1777 yılında oynanmıştı salzburg'da. malum mozart'ın ikâmeti salzburg'da o günlerde. hem de piyes, mozart'ın kankası ve değerli bir büyüğü olan michael haydn'ın fon müziği ile oynanmıştı. bir türk temasının peşindeki dahi, schachtner'e sipariş vermişti. ancak konu ziyadesiyle irdelenmişti avrupa'da. onsekizinci yüzyıl bir osmanlı kasırgasının esmesine şahitlik etmişti avrupa'da. bir modaydı osmanlı. bunun etkisiyle seçilmişti belki de tema. lakin komik bir opera peşinde değildi besteci ve devir eskiydi; her arz kendi talebini yaratamıyordu. idomeneo'nun başarısı üzerine viyana'ya davet edilmişti dahi besteci. 18 nisan 1781 tarihli mektubunda son kez adını andıydı operasının. babasına zaide'yi nadasa bıraktığının işaretini vermişti. viyana'da peşinde düştüğü ise aslında pek de uzak bir tema değildi zaide'ye. yine türk'tü motifi dahinin; die entführung aus dem serail yoldaydı. besteci hayattayken asla oynanmamıştı zaide. ne zamanki johann anton andre bestecinin terekesini satın aldı, zaide de hayat buldu. lakin ne kadarı schachtner, ne kadarı mozart hâlâ muamma. çoğunluğu mozart, yine de eklemeli. zaide, karl gollmick tarafından uyarlandı ve bestecinin ölümünden tam yetmişbeş sene sonra ilk defa sahnelendi. babasının bitmek tükenmek bilmeyen beklentilerinin, kardinalin baskısının ve salzburg'un sınırlarının arasına sıkışmışlığın bir yansımasıdır eser. bazılarına göre ise bestecinin "köle"liğini anlatmaya çalıştığı eseri, bir kaçış hikâyesidir. kim bilir...
alternatif librettosu italo calvino tarafından yazılan opera. calvino, palyaço kıyafetindeki bir anlatıcının yardımıyla mozart'tan kalan fragmanlardan yararlanarak baştan yazar zaide'yi, fakat eldeki fragmanlar (en azından calvino'nun dehası için) o kadar farklı şekilde yorumlanabilir ki, her bir yorum için baştan bir hikaye örgüsü oturtmak gerekir esere. bir versiyonda allazim iyiyken, diğerinde kötüdür. kimi umutla, kimi umutsuzlukla biter hikayelerin, söylenen aryaların ve düetlerin anlamı (ve ilgili oldukları kişiler) de değişir her seferinde. anlatıcı da ne yapsın? baştan alır oyunu hep. bu arada arka planda silüet halinde oynamaktadır zaide, ve her seferinde o zamana kadarki parçalar biraz daha hızlı geçlir, ta ki melodiler birbirine karışana, hep birlikte bir "süit"e dönüşene kadar. bir süre sonra ne dinleyici, ne de anlatıcı içinden çıkabilecektir bütün olasılıkların, paralel evrenlerin yarattığı bu örümcek ağının içinden. kim bilir? kesişen yazgılar şatosu'nun üstadının dehası, burada mozart'ınkine teğet geçmiş midir acep?
veletken kaybedilen bir oyuncağı bulmak gibidir bu viyanalı zahidem. mozart'ın bitmeyen operası. ne adını ne bestekarını bilmeden dinlemiştim çok eskiden. gavurca da yok ama sadece melodisi kalmış kellede ve ıslığımda. amadeus film müziklerini sıradan geçirirken b1'e geldi sıra ve vay anasını dedim sayın seyirciler. ölmeden buldum deus'a şükür ama filmin neresindeymiş ulen bu, nasıl farketmemişim? (bkz: ruhe sanft)